Water is belangrijk voor de natuur, de landbouw en de mens. Het komt in verschillende vormen voor. Boven de grond zien we water vooral als oppervlaktewater, zoals sloten, rivieren en meren. Water kan ook uit de lucht vallen in de vorm van neerslag, zoals regen, sneeuw of hagel. Niet al het water is zichtbaar. Ook in de bodem is water aanwezig. De bodem bestaat uit kleine gronddeeltjes die niet volledig op elkaar aansluiten. Tussen deze deeltjes zitten kleine ruimtes. In het bovenste deel van de bodem bevindt zich vaak een combinatie van lucht en water. Dit water noemen we bodemvocht.
Als je dieper de bodem in gaat, neemt de hoeveelheid lucht tussen de gronddeeltjes af. Uiteindelijk zijn alle kleine ruimtes gevuld met water. Vanaf dat punt spreken we van grondwater. De grens waar de bodem volledig verzadigd is met water noemen we de grondwaterstand of grondwaterspiegel. De diepte van de grondwaterstand kan gedurende het jaar verschillen. Over het algemeen staat het grondwater in de winter hoger dan in de zomer, omdat er in de winter meer neerslag valt. In de zomer wordt juist meer grondwater gebruikt, bijvoorbeeld door planten en bomen. Ook de doorlatendheid van de bodem speelt een belangrijke rol. In een bodem die water gemakkelijk doorlaat, zoals zand, zit het grondwater vaak dieper. In bodems die minder goed water doorlaten, zoals klei, bevindt het grondwater zich meestal dichter bij het oppervlak.
Waarom is grondwater belangrijk voor de tuin?
Grondwater is een belangrijke waterbron voor planten en bomen, vooral in perioden met weinig regen. De wortels van bomen reiken vaak diep genoeg om grondwater te bereiken. Tijdens langere droge perioden kan de grondwaterstand echter dalen. Hierdoor kunnen planten en bomen moeite krijgen om voldoende water op te nemen. In zo’n geval kunnen planten en bomen verzwakken, schade oplopen of zelfs afsterven. Deze problemen worden versterkt doordat we in Nederland steeds vaker te maken krijgen met lange periodes van droogte als gevolg van klimaatverandering.
Het tegenovergestelde kan ook voorkomen. Bij veel regen en een bodem met een slechte doorlatendheid kan de grondwaterstand juist erg hoog komen te staan. Als het grondwater dicht bij het oppervlak staat, kunnen wortels onvoldoende zuurstof opnemen. Wanneer deze situatie zich langere tijd voordoet, kunnen wortels gaan rotten en afsterven, waardoor de plant uiteindelijk dood kan gaan.
Hoe wordt grondwater gemeten?
Om schade aan planten te voorkomen, is het belangrijk dat de grondwaterstand niet te laag en ook niet te hoog staat. Maar hoe weet je wat de grondwaterstand is als het grondwater onzichtbaar in de bodem zit? Daarom wordt de grondwaterstand gemeten.
Dit gebeurt meestal met een kunststof buis die in de grond wordt geplaatst, tot in het grondwater. Het onderste gedeelte van deze buis bestaat uit een fijn filter. Dit filter laat wel water door, maar geen gronddeeltjes. Doordat het water vrij in de buis kan stromen, neemt het hetzelfde niveau aan als het grondwater in de bodem. Zo kan de hoogte van de grondwaterspiegel worden bepaald. Deze buis noemen we een peilbuis.
In een peilbuis kan de grondwaterstand op verschillende manieren worden gemeten. Bij een handmatige meting wordt een meetlint gebruikt. Aan het uiteinde zit een klein hol metalen dopje. Zodra dit metaal het water raakt, hoor je een zacht “ploppend” geluid. Vervolgens kan op het meetlint worden afgelezen hoe diep het grondwater zich bevindt. Daarnaast kan in de peilbuis een drukmeter (sensor) worden geplaatst. Deze meet automatisch de waterdruk en berekent daarmee de grondwaterstand. De meetgegevens worden via een draadloze verbinding (telemetrie) doorgestuurd naar een computer. Zo kan de grondwaterstand ook op afstand worden gevolgd.
Op verschillende locaties in Nederland staan ook publieke grondwatermeters. Deze meters geven op een eenvoudige manier inzicht in de actuele grondwaterstand. Voorbijgangers kunnen zien of het grondwater op dat moment hoger dan normaal (blauw), normaal (groen) of lager dan normaal (rood) is. Een overzicht van publieke grondwatermeters in Brabant is te vinden op deze online kaart van de Provincie Noord-Brabant.
Wilt u een eigen peilbuis maken om zelf de grondwaterstand in uw tuin te meten, volg dan dit stappenplan op de website van Deltares.
Wat wordt er met de grondwatergegevens gedaan?
Op veel plaatsen in Nederland zijn peilbuizen geplaatst met een drukmeter die de grondwaterstand dagelijks, of soms zelfs elk uur, meten. Deze meetgegevens worden gebruikt om de grondwaterstanden te volgen. Zo ontstaat een duidelijk beeld van hoe de grondwaterstand door de jaren heen verandert. Veel van deze meetgegevens zijn openbaar beschikbaar op het Broloket.
De hoogte van het grondwater verschilt sterk per locatie. Dit komt door lokale omstandigheden, zoals bodemsoort, neerslag en begroeiing. Daardoor is er veel ruimtelijke variatie in grondwaterstanden. Het Droogteportaal laat bijvoorbeeld zien of de huidige grondwaterstanden hoger of lager zijn dan normaal.
Dankzij alle verzamelde meetgegevens weten we steeds beter hoe droge zomers invloed hebben op het grondwatersysteem. Ook wordt duidelijk hoe snel, of juist hoe langzaam, de grondwaterstand zich herstelt tijdens natte winters.
Wat kan je zelf doen?
Je kunt zelf op verschillende manieren bijdragen aan een klimaatbestendig watersysteem in je tuin. Door de tuin zoveel mogelijk onverhard te houden, kan regenwater makkelijker de bodem in zakken. Hierdoor wordt het grondwater aangevuld en hoef je minder vaak water te geven.
Een kale, onbedekte bodem kan er echter voor zorgen dat water snel verdampt. Dat betekent dat er minder water beschikbaar blijft voor planten. Door de bodem te bedekken met organisch materiaal, zoals bladeren, houtsnippers of stro, droogt de bodem minder snel uit. Dit helpt planten om langer over voldoende water te beschikken.
Binnen het project ‘Grondwater in de Tuin’ gaan we samen met moestuinders op zoek naar maatregelen die eenvoudig toepasbaar zijn in de tuin. Wil je op de hoogte blijven? Meld je dan aan voor de nieuwsbrief en houd de website in de gaten.
Ben je benieuwd wat je als particulier nog meer kunt doen om bij te dragen aan een klimaatrobuuste leefomgeving? Kijk dan ook eens op de volgende websites:
- https://klimaatadaptatienederland.nl/aan-de-slag/inwoners/doen-rond-huis/
- https://www.milieucentraal.nl/klimaat-en-aarde/klimaatverandering/klimaatadaptatie/
- https://www.klimaatadaptatiebrabant.nl/ik-ben-een-inwoner/landingspagina
- https://www.levenmetwater.nl/
- https://klimaatadaptatienederland.nl/hulpmiddelen/overzicht/handboek-watervriendelijke-tuin/
- https://www.huisjeboompjebeter.nl/
- https://www.eindhovenduurzaam.nl/klimaatadaptatie/wat-kun-je-zelf-doen
Geef een reactie